Op 4 oktober 2024 deed het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJ-EU) een belangrijke uitspraak. De zaak ging over de vraag hoe ver de politie mag gaan bij het inzien van persoonlijke gegevens op een mobiele telefoon tijdens een strafrechtelijk onderzoek. De uitspraak stelt duidelijke eisen aan de bescherming van privacy en legt nadruk op rechterlijke toetsing vooraf. Dit heeft grote gevolgen voor politie en justitie, maar natuurlijk ook voor advocaten die de rechtmatigheid moeten toetsen.
De achtergrond van de zaak
In Oostenrijk werd tijdens een onderzoek naar drugshandel een mobiele telefoon in beslag genomen. De politie probeerde toegang te krijgen tot de gegevens op deze telefoon zonder toestemming van een rechter of aanklager. Dit leidde tot de vraag of dit juridisch toegestaan is, en zo ja, onder welke voorwaarden. De betrokken verdachte werd hierover pas in een later stadium geïnformeerd.
Wat zegt het Hof?
Het Hof van Justitie heeft vier belangrijke punten benoemd die voor de rechtspraktijk van groot belang zijn:
1. Politieonderzoek valt onder databeschermingsregels
Het inzien van gegevens op een mobiele telefoon door de politie geldt als “verwerking van persoonsgegevens”. Dit valt onder de Europese richtlijn (EU) 2016/680. Zelfs als de politie geen toegang krijgt tot de telefoon, is de poging hiertoe al juridisch relevant. Deze regels beschermen immers de privacy van burgers.
2. Toegang moet proportioneel en gerechtvaardigd zijn
Toegang tot persoonsgegevens mag alleen als het strikt noodzakelijk is voor het onderzoek en proportioneel blijft. Het Hof benadrukt dat dit vooral belangrijk is bij gevoelige gegevens, zoals die op een mobiele telefoon. De ernst van het misdrijf speelt hierbij een belangrijke rol. Zo kan toegang tot gegevens meer gerechtvaardigd zijn bij ernstige criminaliteit dan bij lichtere overtredingen.
3. Rechterlijke toetsing vooraf is vereist
Het Hof stelt dat politie en justitie niet zomaar toegang mogen krijgen tot persoonsgegevens zonder toestemming van een rechter of een onafhankelijke instantie. Deze toetsing moet vooraf plaatsvinden, tenzij er sprake is van een spoedsituatie. In spoedgevallen moet de toetsing alsnog binnen korte tijd plaatsvinden. Dit voorkomt willekeur en beschermt de rechten van de burger.
4. Recht op informatie
Zodra het onderzoek dit toelaat, moet de betrokken persoon geïnformeerd worden over de reden voor het inzien van de gegevens. Dit geeft burgers de mogelijkheid om hun rechten te beschermen en, indien nodig, juridisch bezwaar te maken.
Wat betekent dit voor de rechtspraktijk?
De uitspraak van het Hof legt extra nadruk op zorgvuldigheid in strafrechtelijke onderzoeken. Er moet voldaan worden aan de Europese regels. De uitspraak biedt nu mogelijkheden om het handelen van politie en justitie kritisch te toetsen. Als er geen voorafgaande rechterlijke toetsing heeft plaatsgevonden, kan dit een schending van privacy en databeschermingsregels betekenen. Het is voor nu nog afwachten wat de strafrechter daarmee doet, maar het is duidelijk dat een schending van de privacy niet rechtmatig is. De nationale wetten moeten voldoen aan de eisen van het Hof. Dat is in Nederland nog niet het geval. Dit betekent dat regels over toegang tot mobiele telefoons en andere persoonsgegevens opnieuw moeten worden bekeken en aangepast.
Meer weten of advies?
Deze uitspraak versterkt de bescherming van privacy in strafrechtelijke onderzoeken. Toegang tot persoonsgegevens, zoals gegevens op een mobiele telefoon, moet strikt gereguleerd zijn en vooraf getoetst worden door een rechter. Voor ons biedt dit belangrijke handvatten om op te komen voor de rechten van cliënten. Wilt u advies of meer weten hierover? Bel dan met Jos Hemelaar.